Prameha wordt wel vertaald met polyurie ofwel vermeerderde urinelozing. De term wordt ook wel abusievelijk gebruikt voor diabetes, maar niet alle typen Prameha zijn diabetes. De klassieke ayurvedische leerboeken beschrijven twintig verschillende typen Prameha ingedeeld naar de heersende Dosha. Deze indeling omvat tien Kapha-, zes Pitta- en vier Vata-varianten, verder ingedeeld naar de kenmerken van de urine qua hoeveelheid, kleur, geur, smaak, neerslag, vaste bestanddelen en de aanwezigheid van slijm. 

In de Prameha-groep correspondeert Madhumeha met Diabetes mellitus type 1 en Iksumeha met Diabetes mellitus type 2. Diabetes mellitus wordt in Ayurveda wel gedefinieerd als Madhumeha Kshaudrameha (overmaat aan urine met een honingzoete smaak) en als Dhatupak Janya Vikriti (stofwisselingsstoornis die leidt tot verstoring van het weefseltransformatieproces (de transformatie van de zeven dhatus). 

De ayurvedische benadering van diabetes mellitus betreft aanwijzingen ten aanzien van levensstijl, oefeningen, bloedsuikerverlagende planten en samengestelde middelen aangepast aan de heersende Dosha. 

Etiologie, diagnose, therapie 

De algemene kenmerkende tekenen en symptomen van diabetes mellitus worden in de klassieke ayurvedische leerboeken beschreven als honingzoete urine, dorst, lethargie, vermoeidheid, zwaarlijvigheid, verstoring van de smaakgewaarwording, verstopping, brandende gewaarwordingen in de huid, stuiptrekkingen, slapeloosheid en gevoelloosheid in delen van het lichaam. Ook het optreden van builen, abcessen alsmede een slechte wondheling worden in de klassieke geschriften vermeld. Al deze symptomen komen sterk overeen met de huidige beschrijving in de Westerse geneeskunde.

Ayurveda kent een fundamentele indeling in twee categorieën: genetisch bepaald (Sahaja), beginnende op jonge leeftijd en overeenkomend met juvenile diabetes of insuline-afhankelijke diabetes; en verworven (Apathyaja) tengevolge van een ongezonde levensstijl die op latere leeftijd optreedt of bij zwaarlijvigheid en overeenkomsten heeft met diabetes type 2. 

Een andere indeling vinden we in de Charaka Samhita (ayurvedisch leerboek, 100 n. Chr.): een vorm die gepaard gaat met ondergewicht (Krsa Prameha) en een die samenhangt met overgewicht (Sthula). Een indeling waarmee tegelijkertijd de behandelingsmethode is aangegeven. Bij ondergewicht een opbouwende therapie (Santarpan) en bij overgewicht een vetreducerende therapie (Apatarpana). 

Pathogenese - samprapti

Volgens de klassieke ayurvedische teksten beginnen alle Prameha’s met een verstoring van Kapha dat door verspreiding in het lichaam zich vermengt met het vetweefsel (Meda). Als Kapha vermengt met vet in de urinewegen komt, interfereert dit met de normale urinevorming en uitscheiding. De verhoogde en verstoorde Kapha en Kleda (vloeistoffen) in het lichaam blokkeren de normale lichaamskanalen en hun functies. Ook onderdrukken zij de vorming en werkingen van vele spijsverterings- en weefselenzymen (Jathara en Dhatu Agni’s). 

Dit leidt tot een toename van toxische afvalstoffen (Ama) en een verlies aan regeneratievermogen. Deze afvalstoffen worden door het lichaam in grote hoeveelheden middels de urine afgevoerd. Ze maken de urine troebel op verschillende manieren, afhankelijk van de meest betrokken Dosha’s en bovendien worden daarbij een of meer van de Guna’s (eigenschappen) van de betreffende Dosha in de urine weerspiegeld. Zo wordt bijvoorbeeld Kapha Sitameha gekenmerkt door het uitscheiden van grote hoeveelheden koude en zoete urine Sita betekent ‘koud’. 

Prameha’s die onbehandeld blijven leiden tot ontregeling van de vorming van beenmerg en verstoring van de functies van andere lichaamsweefsels (Dhatu’s). Verder veroorzaken ze afwijkingen in de vet-, eiwitten- en koolhydratenstofwisseling en in de vorming van hormonen (Ojas). 

Complicaties door weefselschade (Dushya) in bloedvaten, nieren, ogen en zenuwstelsel in samenhang met diabetes worden ook door de klassieke ayurvedische auteurs beschreven. Zo wordt diabetes mellitus niet alleen getypeerd als Madhumeha (suiker in de urine) maar ook als Ojameha (verlies van hormonen en immuniteit). 

Ayurveda beschouwd diabetes als een Agni Dusthi: een aandoening van het metabolisme waarbij het omzettingsvermogen van de stofwisseling is aangetast. Daarbij is vooral Kledaka Kapha Agni (de stofwisseling binnen de lichaamsvloeistoffen) betrokken. Ook de stofwisselingsmechanismen in pancreas, lever en lymfe-, vet- en spierweefsel raken aangetast. 

De hoofdoorzaak van diabetes is volgens Ayurveda een dieet dat te rijk aan eiwitten en suiker is, gekoppeld aan of de oorzaak van een verstoorde Agni (metabolisme). Andere oorzaken die worden genoemd zijn ondermeer verstoring van de smaken zout en zuur, verstoring van metabolisme in lymfe en plasma (een verlaagde Rasa Dhatu Agni), Beeja Dosha – d.w.z. genetische dispositie, hetgeen een belangrijke rol speelt bij diabetes, de bof – een ziekte die Bodhaka Kapha in de mondholte verstoort en zodoende een eerste aanzet tot verdere Kapha-verstoring kan zijn en kan leiden tot diabetes en overgewicht – waarbij de Meda Dhatu Agni (het metabolisme in het vetweefsel) te laag is waardoor calorieën in vetweefsel omgezet worden. 

Diabetes is een voornamelijk Kapha-gerelateerde aandoening. Kapha is koud en zwaar, de tegenovergestelde eigenschappen van Agni en als zodanig vermindert of onderdrukt het de kracht van de spijsvertering en de stofwisseling. De kinderjaren behoren tot de Kapha-fase wat betreft leeftijd. Dit maakt de factor van genetische dispositie en aan kinderziekten gerelateerde oorzaken des te sterker. 

Voorafgaande symptomen - purva rupa

In de klassieke teksten worden een aantal  symptomen genoemd die voorafgaan aan de daadwerkelijke manifestatie van diabetes. Deze hyperglykemische symptomen komen tot uiting in het zogenoemde Prasara-stadium van de ziekte. Prasara betekent verspreiding over een groter gebied. 

Als een Dosha in dit stadium niet wordt tegengegaan door een passende behandeling, vindt er toename en verspreiding plaats naar zetels van andere Dosha’s (Anya Dosha Sthana). In geval van diabetes verspreidt Kapha zich naar de zetels van Vata en Pitta. Als voorafgaande symptomen worden genoemd:

• Vermeerderde aanslag op de tanden (Kleda in Asthi Dhatu – botweefsel – en een verstoring van Bodhaka Kapha in de mond)
• Brandende handen en voeten (Kleda in Majja Dhatu – zenuwweefsel)
• Verhoogde Kledaka Kapha wat leidt tot hyperglykemie en dorst
• Plakkerig zweet (Kleda in de Sweda Vaha Srotas: transpiratiekanalen en huid)
• Subjectieve ervaring van een zoete smaak in de mond
• Kippenvel bij het plassen bij het uitscheiden van de laatste druppeltjes urine  

Beloop en prognose - sadhyata 

Prameha tast twee belangrijke lichaamskanalen aan: de Ambu Vaha Srotas en de Mutra Vaha Srotas. Ambu Vaha Srotas is het systeem dat zorgt voor opname van water. De organen die tot dit systeem behoren zijn Asya (mond), Talu (gehemelte), Kantha (keel), Kloma (pancreas) en Twak (huid). Van deze organen worden het gehemelte en de pancreas aangeduid als de belangrijkste zetels. De functie van dit systeem is het handhaven van de waterbalans (Ambudharana) van het lichaam en het zacht en soepel houden van weefsels (Mrdutwa). 

De Mutra Vaha Srotas is verantwoordelijk voor het verwijderen van een overschot aan Kleda (lichaamsvloeistoffen) uit het lichaam. De organen die tot dit systeem behoren zijn Vrkkas (nieren), Gavini (ureters, de urineleiders waardoor de urine van de nieren naar de blaas vloeit), Basti (blaas), Mutramarga (urethra, de urinebuis waardoor de urine van de blaas naar buiten vloeit) en Vanksna (liezen). Van deze organen worden de blaas en de liezen aangeduid als de belangrijkste zetels. De functie van dit systeem is het uitscheiden van lichaamsvloeistoffen (Kleda Vahana): het aanmaken (Mutrotpatti) en uitscheiden van urine (Visarga). 

Volgens klassieke Ayurveda ontwikkelen  alle Prameha’s zich tot vormen die ongeneeslijk zijn indien ze niet behandeld worden. De Kapha-Prameha’s worden aangemerkt als zijnde geneeslijk omdat de veroorzakende Dosha en de getroffen weefsels (Dushya) dezelfde eigenschappen hebben en dezelfde soort behandeling vereisen. Bij Pitta-Prameha’s is Pitta de veroorzakende Dosha, maar de weefsels en afvalproducten (Dushya) verschillen daarvan en vereisen elk een eigen behandeling. Vata-Prameha’s worden als ongeneeslijk beschouwd omdat weefsels (Dhatu) en hormonen (Ojas) aangetast worden. 

Diagnose - nidana

In het verleden was de diagnose van diabetes mellitus primair gebaseerd op de zoetheid en kenmerken van de urine in combinatie met de overheersende Dosha. Ter bevestiging van de diagnose worden tegenwoordig ook de uitslagen van moderne klinische en laboratoriummethoden gebruikt. Deze tekenen en symptomen kunnen in een groot aantal pathologieën gevonden worden zoals infecties van de urinewegen, obstructieve uropathologieën, nierfalen en andere ziekten. Zo correspondeert ‘Udakameha’ met Kapha-type diabetes insipidus, ‘Iksumeha‘ met Diabetes mellitus type 2, ‘Ojasmeha’ (Madhumeha) met Vata-type diabetes mellitus type 1 en ‘Hastimeha’ met Vatatype diabetes insipidus. De resultaten van de diagnose worden gecombineerd met lichaamsconstituties teneinde een geïndividualiseerde therapie te ontwerpen. 

Therapie – chikitsa 

Traditionele ayurvedische diabetestherapie bestaat uit dagelijks toegepaste palliatieve kruidentherapieën. De kruiden worden gekozen op grond van hun eigenschappen zoals Rasa (smaak), Guna (kenmerkende eigenschappen), Virya (energetische werkingen), Vipaka (effect na vertering) en Prabhava (unieke werking), die nodig zijn om de Dosha’s in evenwicht te brengen. 

Kruiden en aanpassingen in het voedingspatroon dienen vergezeld te gaan van lichaamsoefeningen indien gewichtsvermindering nodig is. Krachtige inspanning is vereist bij Kapha, maar bij Vata-constituties met overgewicht is een mildere vorm van lichaamsbeweging, zoals een fikse wandeling, aan te raden. 

Met betrekking tot voedingsadviezen worden in de klassieke leerboeken het overmatig gebruik van vet, olie en boter ontraden. Aangeraden worden bitterkomkommer (Karela, balsempeer of bitterpompoen, een kalebassoort, Momordica charantia), Katu (scherp, heet) en Kashaya (wrang, adstringent) smakende voedingsmiddelen, asparagussoorten (asperge, shatavari), spinazie, geelwortel, fenegriekzaad, zwarte peper en gember. 

Preventieve maatregelen ten aanzien van diabetes mellitus zijn in de meeste gevallen een vetreducerende levensstijl en voedingsgewoonten, omdat tachtig procent van type 2 patiënten overgewicht heeft. Regelmatig gebruik van Rasayana’s en bloedsuikerverlagende kruiden werkt preventief, met name als er diabetes in de familie voorkomt of bij type 2 diabetes. 

Kapha Prameha 

De tien Kapha-typen vallen onder Kledaka Kapha Dusthi en Jathara Agni Dusthi. Dusthi betekent verstoring. Bij Kapha Prameha worden de volgende planten gebruikt: 

• Nimba (Melia azadirachta)
• Haldi (Curcuma longa)
• Kutki (Picrorrhiza kurroa)
• Bilva (Aegle marmelos) 

Pitta Prameha 

Bij de 6 vormen van Pitta Prameha worden de volgende planten vaak ingezet:  

• Trifala (Terminalia chebula, Emblica officinalis, Terminalia belerica)
• Arjuna (Terminalia arjuna)
• Guduchi (Tinospora cordifolia)
• Manjistha (Rubia cordifolia)
• Kumari (Aloe vera) en Aloe juice  

Vata Prameha 

Deze groep omvat de ernstigste vormen van diabetes, met name Madhu Prameha, ofwel diabetes mellitus. Zowel ‘Madhu’ als ‘mellitus’ verwijzen naar honing en zoet. Diabetes mellitus wordt onderverdeeld naar type 1 (insuline-afhankelijk) en type 2 (niet-insuline-afhankelijk). Planten voor Vata Prameha (koolhydratenmetabolisme-gerelateerde vormen): 

• Meshashringi (Gymnema sylvestre)
• Kutki (Picrorrhiza kurroa)
• Karela (Momordica charantia)
• Nimba (Melia azadirachta)
• Haldi (Curcuma longa) 

Kapha-, pitta- en vata-prameha’s

Tekenen en symptomen zoals vermeld in de klassieke ayurvedische leerboeken.

Kapha	Kenmerken van de urine
Udakameha	Helder tot licht troebel, grote hoeveelheden, wit, koud en geurloos
Iksumeha	Lijkt op suikerrietsap, zeer zoet
Sandrameha	Wordt na verloop van tijd dikker, niet zoet
Surameha	Lijkt op bier (Sura), helder van boven, wolkig onderaan
Pistameha	Wit, dik, lijkt op opgelost maismeel
Sukrameha	Vermengd met sperma
Sitameha	Zoet, zeer koud
Sikatameha	Bevat zandkorrelachtige deeltjes
Sanairmeha	Wordt heel traag afgescheiden
Laalameha	Slijmerig, met draden die lijken op speeksel
Pitta
Ksarameha	Lijkt qua geur, kleur en smaak op een alkalische oplossing
Kalameha	Zwart als inkt
Nilameha	Blauwachtig
Haridrameha	Geel als geelwortel
Manjisthameha	Penetrante geur, licht rood als manjistha
Raktameha	Penetrante geur, licht zoutig, bloedrood
Vata
Majjameha	Lijkt vermengd met merg
Ojasmeha	Lijkt op honing, zoet
Vasameha	Lijkt op vloeibaar spiervet, frequente urinelozingen
Hastimeha	Continue urinestroom, vermengd met Lasika (lymfe)

Dravyaguna - ayurvedische farmacologie

Planten die in Ayurveda gebruikt worden bij de behandeling van diabetes

Dosha	Effect op Dosha’s
Rasa	Smaak
Guna	Kenmerkende eigenschap
Virya	Energetische werking
Vipaka	Effect na vertering

Curcuma longa

Plantenfamilie	Zingiberaceae
Sankriet	Haridra
Hindi	Haldi
Duits	Gelbwurz
Engels	Turmeric
Nederlands	Geelwortel
Plantendeel	knol, wortelstok
Dosha	vermindert alle drie Dosha’s
Rasa	bitter, scherp
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verwarmend

Het meest gebruikte algemene middel om de stofwisselingsfuncties van de pancreas en de lever te reguleren is Geelwortel (Haldi). Haldi wordt vaak gebruikt in combinatie met Amalaki. Curcuma longa kent toepassing bij diabetes vanwege zijn bloedreinigende, antiseptische, ontstekingsremmende, ontgiftende en vetafbrekende effecten. Dit middel vermindert alle drie Dosha’s en is tevens een tonicum voor de ogen. 

Berberis aristata

Plantenfamilie	Berberidaceae
Sankriet	Daruharidra
Hindi	Darhald
Duits	Indische Berberitze
Engels	Tree turmeric
Nederlands	Berberis
Plantendeel	schors van de wortel, vrucht
Dosha	vermindert Pitta en Kapha
Rasa	zoet, zuur
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verwarmend

Berberis aristata is een bloedreinigend en ontstekingsremmend bittertonicum. Het bevordert de stofwisseling en vermindert Kapha. 

Emblica officinalis

Plantenfamilie	Euphorbiaceae
Sankriet	Amalaki
Hindi	Amla
Duits	Aschfarbene Myrobalane
Engels	Indian gooseberry
Nederlands	Indiase kruisbes
Plantendeel	vrucht, zaad, blad, wortel, schors, bloesem
Dosha	vermindert alle drie Dosha’s
Rasa	zoet, zuur, scherp, bitter, samentrekkend
Guna	zwaar, droog, snel
Vipaka	zoet
Virya	verkoelend

Emblica officinalis versterkt de afweer, regenereert de lichaamsweefsels, is antiseptisch, bloedreinigend en ontstekingsremmend.

Cyperus rotundus

Plantenfamilie	Cyperaceae
Sankriet	Mustaka
Hindi	Korehijar
Duits	Nußgras
Engels	Nut grass
Nederlands	Cypergras
Plantendeel	knol
Dosha	vermindert Pitta en Kapha
Rasa	bitter, samentrekkend, scherp
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verkoelend

Cyperus rotundus is een rasayana voor de waterhuishouding, breekt stofwisselingsslakken af (amapachana) en is een tonicum voor de ogen. 

Acacia catechu

Plantenfamilie	Leguminosae
Sankriet	Khadira
Hindi	Katha
Duits	Katechu
Engels	Catechu
Nederlands	Catechu
Plantendeel	schors, bloesem, hout, harsextract
Dosha	vermindert Pitta en Kapha, vermeerdert Vata
Rasa	bitter, samentrekkend
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verkoelend

Acacia catechu is bloedreinigend, vetafbrekend, antiseptisch, bittertonicum en ontgiftend.

Gymnema sylvestre

Plantenfamilie	Asclepiadaceae
Sankriet	Meshashringi
Hindi	Gurmar
Duits	-
Engels	Periploca of the woods
Nederlands	-
Plantendeel	wortel, blad, zaad
Dosha	vermindert Vata en Kapha
Rasa	samentrekkend, bitter
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verwarmend

Gymnema sylvestre is een middel bij diabetes met stofwisselingsbevorderende, ontstekingswerende en ontgiftende eigenschappen. 

Momordica charantia

Plantenfamilie	Cucurbitaceae
Sankriet	Karavellaka
Hindi	Karela
Duits	Gurkenähnlicher Balsamapfel, Balsambirne
Engels	Bitter gourd
Nederlands	Bitterkomkommer
Plantendeel	vrucht, zaad, blad
Dosha	vermindert Pitta en Kapha
Rasa	bitter, scherp
Guna	licht, droog
Vipaka	scherp
Virya	verwarmend